Dát vàng Kiêu Kỵ – Làng nghề truyền thống 300 tuổi

09:11 | 06/06/2021
Làng nghề dát vàng Kiêu Kỵ thuộc xã Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, TP Hà Nội. Những sản phẩm dát vàng luôn đạt chất lượng cao bởi sự kết hợp từ sự khéo léo của những người thợ lành nghề và sự nhịp nhàng của một dây chuyền sản xuất khép kín hiện nay. 

Làng nghề truyền thống của dân tộc Việt Nam

Nghề dát vàng có từ 300 năm trước ở dưới thời Hậu Lê. Theo ghi chép  vào khoảng thế kỷ 17, có ông Nguyễn Quý Trị, quê ở Hải Dương, là một người có tài, học rộng tài cao và được cử đi xứ ở bên Trung Quốc. Trong thời gian sang đó, Nguyễn Quý Trị đã học được nghề dát vàng, bạc vào các đồ cúng cũng như hoành phi câu đối. Sau khi trở về nước, ông đã truyền lại nghề này cho người dân của làng Kiêu Kỵ. Sau này, khi làng nghề đã mở rộng và phát triển ông Nguyễn Quý Trị được phong là ông tổ nghề, người dân đã chọn ngày mất của ông làm ngày Giỗ Tổ nghề.

Theo đó, vào ngày 16 -17/8 làng tổ chức hát chèo và lễ tế. Ngày 11-12/1 hàng năm, làng tiến hành làm lễ động thổ để khai tràng, lễ tế. Những gia đình theo nghề sẽ làm mâm cỗ xôi, gà đến nhà thờ tổ, cầu mong cho công việc thuận lợi, một năm gặp nhiều may mắn.

Cũng giống như các làng nghề truyền thống khác ở Việt Nam, nghề dát vàng Kiêu Kỵ cũng đã trải qua những biến cố thăng trầm lịch sử. Từ sự phát triển hưng thịnh cho tới sự mai một tưởng chừng như biến mất khi số lượng hộ gia đình còn theo nghề này chỉ còn có từ 3 – 5 hộ. Tuy nhiên, với sự phát triển kinh tế hiện nay, đời sống của nhân dân cũng được nâng cao, xu hướng dát vàng các sản phẩm mới lạ trở lại. Đặc biệt là sự quan tâm cũng như các chính sách nhằm mục đích trùng tu, tôn tạo lại các công trình văn hóa, di tích lịch sử và các làng nghề truyền thống của đất nước thì nghề dát vàng Kiêu Kỵ đã được hồi sinh và phát triển một cách mạnh mẽ hơn.

Hiện làng nghề Kiêu Kỵ có khoảng trên dưới 50 hộ gia đình nhiều đời làm nghề, và nhiều nghệ nhân uy tín được mời đi khắp nơi để dát vàng theo yêu cầu của khách. Làng nghề dát quỳ vàng Kiêu Kỵ là một trong những làng nghề độc đáo với các sản phẩm thủ công đặc sắc.

Đòi hỏi tính kiên trì cao với nhiều công đoạn

Để có được những sản phẩm bắt mắt, đẹp đẽ là những bức hoành phi câu đối, các sản phẩm tượng được dát vàng, dát bạc một cách hoàn chỉnh thì những người thợ làng Kiêu Kỵ phải thực hiện gần 40 công đoạn mới tạo ra được sản phẩm hoàn chỉnh. Các quy trình thực hiện của nghề dát vàng cũng giống như những nghề truyền thống khác, đều cần có sự khéo léo, cẩn trọng và công phu trong từng khâu thực hiện. Điều đáng nói là các công đoạn đều phải làm một cách tỉ mẩn bằng chính đôi bàn tay của những người thợ lành nghề làng Kiêu Kỵ và không có một thứ máy móc nào có thể thay thế được.

Để dát vàng, bạc vào các sản phẩm hiện nay thì người thợ sẽ phải thực hiện theo quy trình bao gồm các công đoạn như: Làm quỳ mới, đập diệp, làm quỳ cũ, thiếp lên sản phẩm.

Ở công đoạn làm quỳ mới, người thợ phải làm giấy giống và làm mực, người dân cẩn thận lựa chọn từ những làng nghề làm giấy truyền thống như Yên Thái, chỉ những loại giấy có chất lượng tốt thì mới đảm bảo được chất lượng của quỳ vàng như độ dai và độ sáng bóng.

Công đoạn tiếp theo chính là đập diệp. Đây được coi là một công đoạn khó, đòi hỏi sự công phu cũng như tay nghề của người thợ và cần được thực hiện một cách cẩn trọng. Bắt đầu từ một mảnh vàng hoặc bạc nguyên chất, người thợ sẽ dùng dụng cụ của mình là chiếc búa để đập mảnh vàng, bạc phải thật mỏng và thật dài.

Sau khi đập diệp xong sẽ là công đoạn làm quỳ cũ. Lúc này, mảnh vàng, bạc mà người thợ đã đập đạt được kích thước như dài 1m và rộng 0,7cm thì người thợ sẽ chia nhỏ sợi đó ra thành 100 mảnh. Các mảnh được chia sẻ để nong vỡ, tức là nong các mảnh diệp vàng đó vào từng mảnh giấy vỡ hình vuông có kích thước 5,5cm. Các mảnh giấy vỡ vuông này đã được lướt mực nho sấy khô và được sấy trong lò qua một đêm rồi mới chuyển sang đập vỡ.

Với công đoạn đập vỡ này thì cần phải thực hiện trong khoảng 1 giờ đồng hồ, cho đến khi lá vàng ở trong nong đã đạt đến hình vuông đều với kích cỡ khoảng 5cm thì lúc này mới chuyển sang để cắt vỡ. Những chiếc lá vàng này sẽ tiếp tục được những người thợ cắt nhỏ hơn nữa, tầm khoảng từ 9 -12 miếng hình vuông. Những lá được cắt sẽ để ở giữa là quỳ mới và cũ, sau đó tiếp tục được đập mỏng hơn nữa.

Trại quỳ chính là công đoạn cuối cùng trong khâu làm quỳ trước khi được chuyển sang cho thợ sơn để họ thực hiện các công đoạn thiếp lên các sản phẩm sơn mài đồ gỗ hay hoành phi, câu đối,…

Việc thực hiện công đoạn làm quỳ cũng như đập các mảnh vàng bạc mỏng đạt đến mức độ cần thiết là cả một quá trình rèn luyện của người thợ làng Kiêu Kỵ. Công đoạn này không thể sử dụng máy móc thay thế, cần phải được thực hiện bởi người thợ có tay nghề và trình độ kỹ thuật cao.

Lá quỳ khi được hoàn tất và dùng để sơn son thiếp vàng thì cần đạt đến độ mỏng nhẹ, nếu bóp trên tay thì sẽ tan ra thành những mảnh vụn mịn màng, khiến người ta cảm giác như lá vàng đó tan thành bụi vậy.

Công đoạn làm quỳ không chỉ công phu, tốn sức mà nó còn đòi hỏi ở sự kiên trì và sự tinh xảo, khéo léo của đôi bàn tay người thợ với các thao tác có kỹ thuật cao. Có thể nói, các công đoạn của nghề dát vàng tại làng Kiêu Kỵ không hề được thực hiện một cách dễ dàng. Hầu hết, người thợ đều cần phải thật khéo léo, tỉ mỉ và cẩn thận một cách tuyệt đối. Bởi chỉ một sai lầm nhỏ thôi cũng sẽ ảnh hưởng khá to lớn đến chất lượng lá quỳ và sau đó là ảnh hưởng đến sản phẩm sau này.

Tất cả các khâu trong quy trình làm quỳ vàng hay bạc kể trên đều được tiến hành theo trình tự rất nghiêm ngặt và không được phép làm lẫn lộn khâu sau lên khâu trước và không được làm tắt hay ăn bớt bỏ đi một khâu nào. Chỉ khâu nấu keo da trâu, khâu giã mực, khâu cán vàng bạc và khâu đánh quỳ là được làm ở chỗ mát thông thoáng; Còn các khâu khác đều phải làm trong nhà che kín gió. (Nếu có gió thì các lá giấy quỳ nhỏ và các lá quỳ vàng bạc mỏng dính sẽ bay lung tung không thể làm được).

Nghệ nhân Lê Bá Chung – chủ một cơ sở làm quỳ vàng bạc

Trong làng nghề nổi tiếng có gia đình nghệ nhân Lê Bá Chung – ông chủ cơ sở quỳ vàng, quỳ bạc có tiếng nhất làng nghề Kiêu Kỵ. Gia đình ông Chung là một trong những gia đình làm nghề quỳ vàng, quỳ bạc lâu đời nhất của xã. Bây giờ không tính theo năm nữa, mà tính theo đời. ‘Nếu tính cả thế hệ con tôi thì gia đình làm nghề đã được 4 đời’. Hiện tại, 2 con trai ông cũng theo nghề của tổ tiên để lại. Cơ sở của gia đình ông hiện tạo công ăn việc làm cho khoảng 30 thợ ở tất cả các khâu: làm mâm, đánh quỳ, sơn thiếp…

Để bảo tồn nghề truyền thống của cha ông, ông Chung cũng cùng với các thợ làm quỳ trong Hiệp hội Dát vàng bạc quỳ mở hàng chục lớp dạy nghề tại các tỉnh Hải Dương, Bắc Giang, Ba Vì (Hà Nội) cho hơn 1.000 lao động nông thôn và nhiều phạm nhân đang trong thời gian cải tạo, giam giữ. Năm 2004, ông Lê Bá Chung được UBND TP. Hà Nội trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Năm 2016, ông được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Gần nhất, ông được tặng thưởng danh hiệu “Công dân Thủ đô ưu tú” năm 2017.

Thanh Phong

Bình chọn bài viết:

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bài viết liên quan