Làng nghề đúc đồng Tống Xá – Một quy trình cho cả trăm năm

07:09 | 08/02/2021

Làng Tống Xá (xã Yên Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định) được nhiều người biết đến là nơi khởi nguồn của nghề đúc đồng truyền thống nổi tiếng. Tinh hoa của nghề được đúc kết qua thời gian, truyền từ đời này sang đời khác để tạo nên những sản phẩm tinh xảo, đa dạng phục vụ nhu cầu ngày càng phát triển của xã hội…

Công đoạn rót đồng vào khuôn

Nơi lưu giữ lịch sử dân tộc Việt

Thuở sơ khai, người dân làng Tống Xá sống bằng nghề nông nghiệp trồng lúa, trồng hoa màu. Vào năm 1118, có một nhà sư tên là Nguyễn Minh Không đem nghề đúc kim loại, đúc đồng đến truyền dạy cho người dân nơi đây. Ban đầu người dân chủ yếu đúc những sản phẩm đơn giản như lưỡi cày, xoong nồi, chảo, lư hương… Càng về sau cùng với sự phát triển của công nghệ, kỹ thuật và nhu cầu cao hơn các sản phẩm của làng nghề ngày càng đa dạng, phong phú. Để tưởng nhớ công lao của người đã truyền nghề đem lại sự nghiệp cho địa phương, dân làng đã lập đền thờ và mở hội vào giữa tháng 2 âm lịch hàng năm, góp phần bảo tồn, quảng bá tên tuổi làng nghề đúc đồng Tống Xá.

Ông Dương Doãn Tuyên, nghệ nhân lâu năm của làng nghề cho biết: “Ngày xưa ông Tổ – Nguyễn Minh Không tới làng Tống Xá thấy nơi đây có chất liệu đất sét, loại đất này có thể làm khuôn và sản xuất bằng nghề đúc. Ông quyết định lưu lại nơi này, dạy nghề và phát triển nghề cho người dân trong làng. Ngày nay với những kinh nghiệm quý báu của ông cha ta truyền lại cộng với sự khéo léo và tinh tế của các nghệ nhân đã đưa làng nghề ngày một thịnh vượng”.

Chúng ta có thể chiêm ngưỡng những bức tượng Phật, danh nhân, lãnh tụ dân tộc, sản phẩm và công trình thể hiện tinh thần, ý nghĩa lịch sử, tầm vóc thời đại trên khắp mọi miền đất Việt qua bàn tay điêu luyện của nghệ nhân làng Tống Xá. Đó là tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ, tượng đài Bác Hồ (Thái Nguyên), tượng vua Lý Thái Tổ (đặt ngay cạnh Hồ Gươm), tượng Quốc mẫu Âu Cơ, các vị Lạc tướng, Lạc hầu (Phú Thọ), tượng Phật tổ Như Lai (Sóc Sơn, Hà Nội), Tam thế Phật tổ Như Lai chùa Bái Đính (Ninh Bình)…

Sản phẩm của làng nghề Tống Xá đa dạng và chất lượng nên rất được ưa chuộng

Khi nhìn thấy những sản phẩm đúc đồng tưởng chừng như đơn giản nhưng để tạo ra một sản phẩm phải thuần thục năm công đoạn khắt khe: tạo mẫu, tạo khuôn, nấu chảy nguyên liệu, rót khuôn, hoàn thiện sản phẩm và đánh bóng. Quan trọng nhất là lúc tạo khuôn, mình phải cạo xung quanh để đồng chảy đều ở mọi vị trí trong khuôn, không để đồng chỗ dày, chỗ mỏng”, ông Đỗ Thành Vỹ – một nghệ nhân ở làng Tống Xá chia sẻ.

Đặc biệt, để làm được những chiếc lư hương tinh xảo hay những bức tượng thể hiện được “chất” của mỗi nhân vật, nghệ nhân không những phải có tay nghề, yêu cầu cao về kỹ thuật mà còn có bí quyết riêng mới có thể tạo ra sản phẩm truyền thống đặc trưng của làng nghề Tống Xá. Ngoài tình yêu, niềm đam mê với nghề thì nghệ nhân làng nghề đúc đồng Tống Xá phải luôn đảm bảo sức khỏe, sự bền bỉ và sức dẻo dai. Sẽ là một thử thách không hề nhỏ mỗi khi người thợ phải đứng lò nấu đồng, rót đồng vào khuôn, những rủi ro có thể xảy ra bất cứ lúc nào nếu không có sự khéo léo và cẩn thận.

Nghệ nhân Dương Doãn Tuyên chia sẻ: “Nhiệt độ đảm bảo để nung nấu đồng chảy thành chất lỏng là 1800oC. Cái lò thủ công chủ yếu là lò gió đúc bằng than, cải tiến hơn thì có thể lò đúc bằng dầu. Do khâu chuẩn bị khuôn luyện có thể chưa tốt, mình rót một hai tấn đồng vào trong quá trình dịch khuôn mà đồng rò rỉ ra ngoài, dính vào người sẽ gây bỏng nặng”.

Sau khi đồng đã được đổ vào khuôn, người thợ phải chờ đồng cứng lại và nguội đi rồi mới tiến hành dỡ khuôn. Theo anh Dương Văn Lân, đây mới chỉ là những sản phẩm thô và phải cần trải qua một công đoạn nữa cũng không kém phần quan trọng: “Khi mà làm các đồ thờ cúng thì người thợ rất là chú trọng từ khâu mài giũa, chạm tách thì đều rất là tỉ mỉ. Để mài giũa và chạm tách ra những đường nét hoa văn đẹp, con vật giống với ngoài đời thực, khách xem và mua sẽ thỏa mãn với sản phẩm”.

Để lửa nghề vẫn sáng

Đến với làng nghề đúc đồng Tống Xá, từ sớm tinh mơ cho đến sầm tối, đâu đâu ta cũng dễ bắt gặp những hình ảnh người thợ tất bật, miệt mài nhóm lửa, làm khuôn, làm nguội sản phẩm… Tất cả các công đoạn đều được người thợ thận trọng, tỉ mỉ thực hiện để đảm bảo sản phẩm không bị lỗi dù là nhỏ nhất.

Những sản phẩm đồng được đúc từ làng Tống Xá không chỉ được tiêu thụ trong cả nước mà còn được xuất khẩu hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Hiện nay nhiều nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống đã bị mai một dần nhưng nghề đúc đồng ở Tống Xá vẫn duy trì lửa cháy trong mỗi lò đúc đồng chuyên nghiệp, bền bỉ bởi những người thợ lâu năm và yêu nghề. Nghề đúc đồng đã đem lại một nguồn kinh tế lớn cho người dân Tống Xá, cải thiện đời sống. Đặc biệt là tạo dựng nên thương hiệu riêng, rất đặc trưng chỉ có tại vùng thành Nam này.

Theo người dân địa phương, mỗi tháng một hộ gia đình có doanh thu bình quân từ 40 đến 50 triệu cho việc sản xuất từ 5 tạ đến 1 tấn đồng. Doanh thu của người thợ cũng phụ thuộc vào đơn hàng khách hàng đặt và sản phẩm đó tốn bao nhiều nguyên liệu đồng. Chẳng hạn như một bộ đồ thờ cúng có trọng lượng khoảng 30-40 kg, có giá trị khoảng 15-20 triệu đồng. Tuy nhiên, nghề này cũng phải đối mặt với khá nhiều khó khăn từ những sản phẩm kém chất lượng mọc lên như nấm của các doanh nghiệp không chuyên.

Chia sẻ về những khó khăn này, ông Dương Doãn Tuyên cho biết, nếu những năm trước chủ yếu nhu cầu đồ đồng ngày càng nhiều, ở các nơi khác nhà xưởng cũng mọc lên nhiều không kém, sản xuất tràn lan mà không chú trọng đến chất lượng sản phẩm. Có những xưởng sử dụng đồng pha hóa chất để tạo độ bóng cho sản phẩm, khiến cho màu đồng không thật, nhanh bay màu. Với phương pháp này, giá thành sản phẩm sẽ rẻ hơn đồ đồng Tống Xá rất nhiều.

Năm 2020 thế giới phải đối mặt với ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19 thì hoạt động của làng nghề đúc đồng cũng bị tác động không kém. Mặc dù hàng tháng vẫn nhận đơn từ khách hàng và tiến hành đúc sản phẩm nhưng do ảnh hưởng bởi dịch bệnh mà doanh thu của mỗi gia đình cũng bị giảm xuống đáng kể. Trước đây, mỗi hộ có thể nhận 50-60 đơn hàng thì nay số đơn hàng giảm đi hẳn một nửa còn khoảng 25-30 đơn hàng.

Hiện làng Tống Xá chỉ còn khoảng 20 hộ gia đình duy trì nghề đúc đồng truyền thống. Bên cạnh đó, lớp những người trẻ đã không còn mấy mặn mà với nghề mà cha ông để lại, chỉ còn lại rất ít những con người mong muốn lưu giữ nghề nghiệp. Chính vì thế, để lửa nghề vẫn sáng, vẫn bền bỉ với thời gian cần nhiều hơn nữa sự quảng bá và phương pháp truyền dạy, đưa tình yêu nghề truyền thống tới thế hệ ngày này.

Bích Thủy

Tags:
Bình chọn bài viết:

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bài viết liên quan