Phim tài liệu “Tranh đá quý Lục Yên” sáng giá tại Liên hoan Phim Paris

08:26 | 21/08/2021
Phim tài liệu được sản xuất độc lập đã giành giải Phim tài liệu ngắn hay nhất tại Liên hoan phim Paris, khiến nó trở thành một sản phẩm nghệ thuật về nghệ thuật. Tranh đá quý là một hình thức thủ công mỹ nghệ đòi hỏi sự tinh tế, mất nhiều năm đào tạo và nhiều nghệ nhân trong nước phải học các kỹ năng cần thiết tại Thái Lan.

Vừa qua, phim Tranh Đá quý (Gem Painting) đã đoạt được giải “Phim tài liệu ngắn hay nhất” trong Liên hoan phim Paris (Paris Film Festival), đồng thời được lựa chọn nằm trong danh sách chính thức của Ethnografilm Paris (phim Dân tộc học Paris) trong năm 2021. Bộ phim của đạo diễn Philippe G. Brunot phối hợp với nhà đá quý học Vincent Pardieu ghi lại hình ảnh của một cộng đồng nghệ nhân, doanh nhân tại Lục Yên (tỉnh Yên Bái) khai thác và tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên đá quý tại chỗ để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo.

Từ những năm 1980, việc khai thác địa chất tại Lục Yên đã phát hiện ra nhiều loại đá quý, chất lượng được đánh giá thuộc hàng quý nhất thế giới. Địa phương dần trở thành thủ phủ đá quý của cả nước, đặc biệt là đá ruby.

Lục Yên được mệnh danh là “vùng đất ngọc” và nổi tiếng với nghề làm tranh đá quý.

Nghệ thuật tranh đá quý

Tranh đá quý là một nghề thủ công mỹ nghệ sử dụng những viên đá thô có chất lượng thấp hoặc bị loại bỏ khỏi kinh doanh để làm nên những bức tranh độc đáo bởi các nghệ nhân ở các nước như Thái Lan và Việt Nam. Kỹ thuật làm tranh này được cho là có nguồn gốc từ vùng Jaipur của Ấn Độ, lan sang Thái Lan trước khi được phổ biến ở Myanmar và Việt Nam.

Tránh lãng phí, người dân địa phương của một số khu vực khai thác đá quý đã tìm ra những ứng dụng nghệ thuật khác hơn trong việc sử dụng những loại đá quý không thuộc hạng đẳng cấp, không được giá cao. Loại hình nghệ thuật này đã được ghi chép lại trong bộ phim tài liệu nhân học Tranh Đá quý vừa đoạt giải thưởng sáng giá.

Quy trình làm tranh đá quý được hoàn thiện bởi các nghệ nhân tại Việt Nam.

Với 30 năm phát triển cùng ngành khai thác, vẫn còn tương đối ít người biết đến loại hình tranh đá quý tại Lục Yên. Bộ phim tài liệu được sản xuất năm 2019 đã vinh danh những nghệ nhân lành nghề tỉ mỉ biến những viên đá nhỏ như hạt gạo không thể dùng làm đồ trang sức thành những tác phẩm giá trị được nhiều người trên khắp thế giới mong muốn mua được.

Lịch sử của nghề thủ công ở Việt Nam nói chung và kinh nghiệm của nghề tranh Lục Yên đã nói lên ít nhiều về quyết tâm của những nghệ nhân cả nước đang miệt mài trên con đường phát triển kinh tế bằng sức sáng tạo của cá nhân và cộng đồng. Tranh đá quý Lục Yên dần trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế địa phương của tỉnh Yên Bái.

Nữ học viên dùng đá quý màu hồng đã nghiền nát cho một bức tranh trên vải

Điều đặc biệt gây ấn tượng với đạo diễn bộ phim là vai trò cơ bản của lao động nữ trong nghề. Đây là những phụ nữ khai thác mỏ ruby ​​ở Lục Yên, cũng như kinh doanh, quản lý doanh nghiệp và đảm đang công việc gia đình của họ. Nhiều thập kỷ chiến tranh ở Việt Nam đã buộc nam giới phải giao nhiều trách nhiệm hơn cho phụ nữ.

Đạo diễn Brunot cho biết mục tiêu cuối cùng của bộ phim là giới thiệu nghề thủ công này đến các cộng đồng khai thác đá quý quy mô nhỏ trên toàn thế giới, trực tiếp hoặc thông qua các tổ chức phi chính phủ. Vì đây là một chủ đề kinh tế đáng quan tâm đối với nhiều cộng đồng nghèo khó nhất trên thế giới.

Một hệ sinh thái kinh tế

Lục Yên là vùng đất đồi núi hiểm trở và xinh đẹp nằm ở phía đông bắc Hà Nội và gần biên giới với Trung Quốc. Địa danh nổi tiếng với nguồn đá quý chất lượng cao, nhiều nghệ nhân tại chỗ đang sử dụng các loại đá quý thô hoặc nghiền nhỏ để tạo ra các tác phẩm nghệ thuật độc đáo.

Từ nguồn nguyên liệu có sẵn, tranh đá quý tại Lục Yên trở thành xương sống kinh tế thực sự của một cộng đồng địa phương. Những tác phẩm nghệ thuật được làm thủ công tỉ mỉ mang nhiều màu sắc của đá quý được mua trực tiếp từ những người khai thác và buôn bán, điều này giúp các gia đình dễ tiếp cận được nguồn vật liệu vốn khó tìm. Những bức tranh đá quý xứng đáng được phô trương nhiều hơn như sự nổi tiếng về chất lượng đá quý của địa phương, không chỉ vì vẻ đẹp của tranh mà còn về vai trò quan trọng của chúng đối với cuộc sống của người dân. Tuy nhiên, ngành công nghiệp tranh đá quý chưa được đầu tư đúng mức và đang là một hình thức nghệ thuật chưa được đánh giá cao.

Nghệ thuật vẽ tranh đá quý đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác để tạo ra những tác phẩm vô cùng chi tiết.

Nghề làm tranh đá quý bắt đầu từ những năm 1990, nhưng trong bối cảnh ngành nghề đá quý ở Việt Nam và Thái Lan, nó vẫn chỉ là một nghề thiếu đi nguồn ánh sáng của nghệ thuật, của trường lớp. Các nghệ nhân làm nghề này hoặc tự học hoặc được truyền dạy từ một nghệ nhân đồng nghiệp đi trước.

Làm tranh đá quý là một công việc tỉ mỉ, đòi hỏi kỹ năng và sự kiên nhẫn, mất nhiều thời gian để sắp xếp các vật liệu đá quý một cách cẩn thận. Các loại đá quý nhiều màu sắc được nghiền thành bột mịn hoặc để thô như các mảnh hoặc khối nhỏ. Một sản phẩm hoàn thiện nhất đòi hỏi người thợ phải tìm những loại đá có màu và độ bóng phù hợp nhất để bố trí màu trên tranh.

Thông qua việc chuyển động gõ nhịp nhàng các muỗng bột đá quý, thợ làm tranh phân bố lượng bột màu phù hợp lên khung vẽ. Với những viên đá thô lớn hơn, người thợ phải đặt từng viên một lên tranh trong suốt nhiều giờ hoặc nhiều tuần. Một số nghệ sĩ có chuyên môn, kỹ thuật riêng để tạo màu da và các đặc điểm trên khuôn mặt (phần khó khăn nhất của tranh đá quý), hoặc các nghệ nhân phải làm việc cùng nhau để hoàn thành những bức chân dung người giống như ảnh thật.

Có một số công đoạn quan trọng trong quy trình tô đá quý, bắt đầu bằng việc mua đá trực tiếp từ các mỏ và các đại lý địa phương. Sau đó, chúng được sắp xếp và phân loại theo chất lượng, kích thước và màu sắc. Tiếp theo, các viên đá được nghiền nhỏ, và các loại bột đá được sử dụng để tạo ra một hình ảnh dựa trên bản vẽ hoặc một bức ảnh có sẵn, chẳng hạn như khuôn mặt của các thành viên trong gia đình hoặc một bình hoa. Khi tất cả các viên đá, bột đá đã được tô điểm vào đúng vị trí, keo trong suốt được thêm vào và để khô. Công đoạn cuối cùng là giặt vải để làm nổi bật màu sắc tự nhiên của đá. Những viên đá quý được xem là vật liệu “vĩnh cửu”, nếu gìn giữ cẩn thận, độ bền, tuổi thọ và màu sắc sẽ vẫn nguyên vẹn qua nhiều thế hệ.

Tạo ra các hình thức và tông màu da sống động như thật được coi là một trong những kỹ năng khó thành thạo nhất trong nghề vẽ tranh đá quý.

Với chất lượng đặc biệt, nguồn đá quý Lục Yên đã tạo nên một hệ thống sinh thái kinh tế tại chỗ. Ngành nghệ thuật làm tranh đá quý không chỉ sản xuất các tác phẩm nghệ thuật mà còn giúp các lao động địa phương tạo dựng kinh tế phát đạt. Nghề tranh cung cấp một nguồn thu nhập ổn định và tạo ra nhiều giao dịch và cạnh tranh hơn giữa các thợ khai thác đá quý, người buôn bán và thợ đánh bóng, điều này tốt cho nền kinh tế địa phương. Thêm vào đó, mỗi người thợ mới bước vào nghề đều là một phần của cộng đồng và có thể phát triển chuyên môn của mình và chia sẻ kỹ năng. Ở một huyện vùng cao biên giới, nơi đá quý đóng một vai trò quan trọng, ngành tranh đá quý Lục Yên đang phát triển mạnh là một điểm sáng cho các địa phương có cùng lợi thế noi theo.

Những người thợ làm tranh đá quý Lục Yên cho biết họ sẵn sàng đào tạo, truyền nghề cho bất kỳ người nào, đặc biệt là những người thợ mỏ từ các nơi khác trên thế giới, mặc dù thị trường tranh đá quý rất cạnh tranh, với một số tác phẩm nghệ thuật có giá cao trên thị trường quốc tế.

Tranh đá quý là một phần quan trọng của nền kinh tế đá quý ở Việt Nam và cải thiện đời sống của những người thợ mỏ và gia đình.

Sự cởi mởi và thân thiện của các nghệ nhân Việt Nam nhằm cải thiện cuộc sống và trao lại kinh nghiệm cho các thế hệ đã mang lại cảm hứng với nhà đá quý Vincent Pardieu trong chuyến đi thực tế tại Việt Nam và ông đã hợp tác với đạo diễn Philippe Brunot để sản xuất bộ phim tài liệu Tranh Đá quý. Đạo diễn và nhà sản xuất mong muốn truyền cảm hứng cho nhiều người khác bằng câu chuyện về một loại hình nghệ thuật làm nên những sản phẩm mang giá trị “vĩnh cửu”.

Trần Thiết

Bình chọn bài viết:

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bài viết liên quan